Son zamanlarda tıpta daha bütüncül bir bakış açısının geliştiğini gözlemlediniz mi? Artık birçok hastalığın sebebi olan stres ve altında yatan psikolojik sebepler modern tıbbın daha fazla ilgisini çekmeye başladı. Bu da holistik tıp alanındaki gelişmelerin hızlanmasına ve geleneksel yöntemlerin daha çok araştırılmasına ön açtı.

Peki neydi bu yöntemler? Birçoğu Çin, Tibet ve Hindistan başta olmak üzere çeşitli kültürlerde yüzyıllardır tedavi yöntemi olarak kullanılan bitkiler, mantarlar ve rutinlerdi. Bunlar sadece semptomları bastırmakla kalmıyor, mental sağlık için de iyileştirici bir rol üstleniyordu; yani stresin normal seviyesine dönmesine ve vücudun dengede (homeostazi) çalışmasına katkıda bulunuyordu.

“Adaptojen” terimi ilk kez bu anlatıya dayalı olarak 1940’larda Sovyet Rusya’da Nikolai Lazarev tarafından kullanıldı. Fakat o dönemde bu ürünler yalnızca atletler ve askerler için performans arttırıcı olarak denenmekteydi.

Adaptojen’in tanımı gereği şu özelliklere sahip olması gerekiyordu : Toksik olmamalı yani düşük dozlarda yan etkisi az olmalı, tek bir organı değil tüm vücudu etkilemeli, normalleştirici olmalı yani kortizol yüksekse düşürüp azsa yükseltmeli. Adaptojenler araştırılmaya başlandıktan sonra bazılarına Avrupa başta olmak üzere çeşitli otoritelerce kullanım ve pazarlama izni verildi. Bu izin geleneksel olarak kullanılan bu ürünlerin küresel dolaşıma sokulması anlamına geliyordu. Fakat bu ürünler ne ilaç ne de tam bir gıda sayılabilirdi. Bu nedenle “takviye edici” kategorisine girdi. Yani ne ilaç sektörü kadar katı kanıtlar gerektiren, ne de gıda kadar da basit olan... Markette giderek büyüyen o takviye gıda reyonunda bugün bulabileceğimiz başlıca adaptojenler şunlar;

1.       Ginseng

Özellikle Çin’de, aristokrasinin erişebildiği “qi” adı verilen yaşam enerjisini düzenleyen bitki. Kökünün insan vücuduna benzemesi nedeniyle bütün vücudu iyileştirdiğine inanılıyordu. Şu anda genellikle sporcu içeceklerinde ve bitkisel çaylarda kullanılıyor. Bilimsel çalışmalar enerji düzeyi ve bağışıklık üzerine olumlu etkisi olduğu yönünde.

2.       Ashwagandha

Ayurveda’da binlerce yıldır stresi düzenleme, yenilenme ve gençleştirme ritüellerinde kullanılan bir bitki. Yapılan klinik çalışmalarda kortizolü düşürmede oldukça etkili olabildiği gözlendi. Marketlerde en sık gördüğümüz takviyeler arasında, uyku ve stres düzenleyici karışımlar var. Yeni gummy trendiyle birlikte atıştırmalıklara da sızmış durumda. İleride çok daha fazla üründe görebiliriz.

3.       Rhodiola Rosea

Sibirya ve Orta Asya’da Rhodiola zorlu iklim koşullarında kullanılan ve özellikle uzun süreli yolculuklarda dayanıklılığı arttıran bir bitki. Yapılan çalışmalarda zihinsel yorgunluk yaşayan kişilerde olumlu etki yarattığı ve tükenmişlik konusunda iyileştirici etkisi olabileceği gözlemlendi. Markette en çok sporcu ürünlerinde görülse de, kurumsal wellness kapsamında şirketlerin çalışanların stres yönetimi için geliştirdiği programlara girmiş durumda.

4.       Maca

İnkaların savaşçılara savaştan önce verdiği, yüksek irtifada enerji sağlayan bir bitki. Yapılan çalışmalarda enerji ve cinsel sağlık üzerinde olumlu etkileri olabileceği görüldü. Maca’yı hemen hemen her markette çay olarak bulabiliyoruz. Ama trend öyle büyüdü ki marketin dışında cafelerde de macalı kekler, çikolatalar, latteler var.

5.       Reishi

Çin’de yüzlerce yıldır kullanılan ve ölümsüzlük mantarı olarak bilinen yiyecek. Japonya’da Reishi, Çinde lingzhi olarak anılıyor. Uzun ömür, bilgelik ve ruhsal denge için kullanılmış. Yapılan çalışmalar, kanser üzerine olumlu etkisi olabileceğini ve uyku kalitesini artırdığını gösterdi. Çay ve kahve karışımı formuyla marketlerde bulunabiliyor ve takviye edici gıda segmentinde de kapsül halinde.

6.       Cordyceps

Tibet ve Himalaya tıbbında yüksek irtifada yaşayan halklar için enerji ve soğuğa dayanıklılık sağlayan bir parazit. Tırtıl mantarı da denen bu ürün, geleneksel Çin tıbbında da kullanılmıştı. Günümüzde, özellikle atletler tarafından performans artırıcı olarak kullanılıyor. Fakat etkileri bilimsel literatürde tartışmalı, bu nedenle sporcu besinlerinde takviye olarak görsek de kullanımı henüz çok yaygın değil.

7.       Lion’s Mane

Japon ve Çin tıbbında geleneksel olarak kullanılan ve Budist keşişlerin odaklanma gücünü artırmak için tükettiği bir besin. Yapılan çalışmalar henüz sınırlı olsa da; zihinsel yorgunluk, unutkanlık gibi durumlar üzerine pozitif etkisi olabileceği gösterildi. Takviye edici olarak kapsül halde oldukça popüler bir ürün olmasının yanı sıra bazı kahve karışımlarının da içerisine girdi.

Görünen o ki, farklı kültürler ve öğretiler bir araya geldikçe inovasyona daha fazla yer açılıyor. Bu bileşenlerin her yıl daha fazla çeşitlenmesinin ve araştırlamalara kaynak aktarılmasının, gıda ve ilaç sektörünü bir araya getiren bu takviye edici gıda pazarını büyüteceği şimdiden belli.